O Parlamento Europeo é a institución que representa aos pobos da Unión Europea; desde 1979, elíxese por sufraxio directo. O seu precursor foi a Asemblea Común da Comunidade do Carbón e do Aceiro.

En todos os Tratados constitutivos, as competencias do Parlamento Europeo limitábanse nun principio a ser consultado polo Consello e a controlar á Comisión Europea. Paso a paso, estas competencias ampliáronse considerablemente, pero sen que ata a data se acadase un nivel de competencias similar ao dun parlamento nacional.

O Parlamento Europeo é a asemblea dos representantes dos pobos dos Estados membros das Comunidades Europeas. É a única institución internacional cuxos membros son elixidos democraticamente por sufraxio universal. Os 785 parlamentarios exercen o control democrático a nivel europeo. O Parlamento desempeña un papel fundamental no proceso de elaboración, modificación e aprobación da lexislación europea, e formula propostas políticas para a consolidación da Unión Europea. Constitúese en defensor dos dereitos humanos e mantén relacións con todos os Parlamentos elixidos democraticamente.

No "marco institucional único" da Unión, o Parlamento Europeo confire unha maior lexitimidade democrática ás demais institucións. Participa na actividade lexislativa e presupostaria, así como nas iniciativas da Unión nos ámbitos da política exterior e de seguridade común (segundo piar) e xustiza e asuntos de interior (terceiro piar).

As funcións principais do Parlamento Europeo son as seguintes:
- Estuda as propostas da Comisión e participa xunto co Consello no procedemento lexislativo segundo distintas modalidades (codecisión, cooperación, etc.). Poder lexislativo.
- Exerce unha potestade de control sobre as actividades da Unión mediante a investidura da Comisión Europea (e a posibilidade de a censurar), así como a través das preguntas escritas ou orais que poida dirixir á Comisión e ao Consello. Control do executivo.
- Comparte a potestade presupostaria co Consello ao pronunciarse sobre o orzamento anual e controlar a súa execución. Poder presupostario.

Ademais nomea un defensor do pobo que está habilitado para recibir as queixas dos cidadáns da Unión relativas a casos de mal funcionamento das institucións ou dos organismos comunitarios. Por último, pode crear comisións temporais de investigación cuxos poderes non se limitan á actividade das institucións comunitarias senón que poden tamén chegar até a acción dos Estados membros na aplicación das políticas comunitarias.

Poder lexislativo
O proceso lexislativo organizado na súa orixe nos Tratados de Roma prevé que a Comisión propón e o Consello decide, logo da consulta ao Parlamento. Unha lei comunitaria pode ser declarada nula se non se cumpre coa obriga de consultar ao Parlamento. 

Non obstante, a medida que se foi ampliando e reforzando o papel do Parlamento no proceso lexislativo, foise estendendo a súa influencia á elaboración e adopción da lexislación comunitaria. Na actualidade, o Parlamento Europeo comparte a facultade decisoria en igualdade co Consello nun importante número de ámbitos. 

A partir de agora, tamén pode pedir á Comisión que tome unha ou otra iniciativa que considera importante. O exame do programa anual de traballo da Comisión permite así mesmo ao Parlamento facer fincapé nas súas prioridades. 

As competencias lexislativas do Parlamento Europeo exércense de maneira esquemática de conformidade con catro procedementos lexislativos, en función do carácter da proposta de que se trata.

• Consulta simple: O Parlamento debe emitir o seu ditame antes de que o Consello adopte unha proposta lexislativa da Comisión. Este ditame ten como finalidade influír na decisión do Consello. O procedemento de consulta simple aplícase, por exemplo, ao establecemento dos prezos agrícolas.

 
• Procedemento de cooperación: Se non se tivo en conta na posición común do Consello o ditame que emitiu o Parlamento na súa primeira lectura, este pode rexeitar a proposta na segunda lectura. Neste caso, o Consello unicamente poderá prescindir da posición do Parlamento por unanimidade. 


Tendo en conta de que a unanimidade é difícil de conseguir, o Consello está a miúdo obrigado a buscar a concertación co Parlamento para evitar o rexeitamento da proposta. 

O Tratado de Amsterdam prevé a práctica desaparición deste procedemento, xa que  todas as materias que até daquela se rexían por el, pasan a ser codecididas entre o Consello e o Parlamento Europeo, coa única excepción dos supostos previstos polo TUE en relación coa Unión Económica e Monetaria, que non foron obxecto de modificación ningunha polo Tratado de Amsterdam.
 

• Procedemento de codecisión: A través do Tratado de Amsterdam prodúcese unha simplificación e unha ampliación significativa na utilización deste procedemento. Anteriormente esixíase até tres lecturas do Consello no caso de desacordo entre este e o Parlamento Europeo. Se, logo da segunda lectura dunha proposta de acto lexislativo, o Parlamento e o Consello non chegaran a un acordo, o Consello podía confirmar a súa posición común nunha terceira lectura. O texto quedaba entón adoptado, excepto se o Parlamento o rexeitaba por maioría absoluta dos seus membros. Dada a dificultade de obter unha maioría absoluta no Parlamento Europeo, o Consello gozaba así dunha función preponderante no procedemento lexislativo.


A posibilidade de recorrer a unha terceira lectura no Consello foi suprimida. O procedemento abreviouse e, no caso de que non haxa conciliciación entre ambas institucións, o texto proposto rexéitase. O Parlamento recibe o recoñecemento de lexislador de pleno dereito xunto co Consello, que debe chegar a un acordo se desexa que o texto se adopte.
 

• Ditame conforme do Parlamento: resulta indispensable a partir de agora para decidir sobre a adhesión de novos Estados membros, os acordos de asociación con terceiros países, a celebración de acordos internacionais, o procedemento electoral uniforme para o Parlamento Europeo, o dereito de residencia dos cidadáns da Unión, a organización e obxectivos dos Fondos estruturais e do Fondo de cohesión, así como as misións e competencias do Banco Central Europeo.

Control do executivo
É o máis enérxico por permitir ao Parlamento Europeo: formar comisións de enquisa e investigación; codesignar ao presidente da Comisión e investir aos comisarios e mesmo presentar moción de censura á Comisión, obrigándoa a demitir en bloque; formular preguntas orais e escritas de obrigada resposta aos comisiarios e aos ministros; recibir pedimentos dos cidadáns da Unión, así como de calquera persoa física ou xurídica que resida ou teña o seu domicilio nun Estado membro, un pedimento sobre un asunto propio dos ámbitos de actuación da Comunidade que lle afecte directamente.

Poder presupostario
A Comisión ten encomendado presentar un anteproxecto de presuposto ao Consello, Institución que comparte co Parlamento Europeo a autoridade presupostaria. A natureza dos gastos determina a distribución do poder entre ambas institucións segundo se trate de gastos obrigatorios ou non obrigatorios. Non obstante, máis alá da clasificación dos gastos e da división da autoridade que se siga, convén lembrar que, en última instancia, é o Parlamento Europeo o que aproba ou rexeita o orzamento na súa integridade.

O Parlamento Europeo organízase mediante: o Presidente, a Mesa, o Pleno e as Comisións. A organización funcional descansa sobre os grupos parlamentarios.

O Presidente e a Mesa son elixidos entre os membros do Parlamento Europeo. O alemán Hans-Gert Pöttering é o actual Presidente do Parlamento Europeo. Forman parte da Mesa os vicepresidentes e os cuestores que, con voz pero sen voto, se ocupan das cuestións económicas-administrativas. Da Mesa ampliada forman tamén parte os representantes dos grupos parlamentarios, e é a que fixa a orde do día das sesións.

O Pleno reúnese en período ordinario de sesións, sen necesidade de convocatoria previa, o segundo martes de marzo, e en período extraordinario a pedimento da maioría dos seus membros, do Consello ou da Comisión.

As Comisións, constitúen a vía por onde discorre o traballo do Parlamento, integrándose por parlamentarios dos diferentes grupos.

Os grupos parlamentarios representan as áreas ideolóxicas ou dos partidos políticos, e non responde, polo tanto, a criterios de nacionalidade.

Os parlamentarios non están sometidos a mandato imperativo, gozan de determinados privilexios en materia de desprazamentos e da mesma inmunidade que os parlamentarios nacionais nos seus territorios.