Aarón Sanchez Cerebro (Escola Superior Marcelo Macías)

A colaboración de bibliotecas públicas e bibliotecas escolares. Relación, cooperación ou integración?

Introdución

A colaboración entre bibliotecas públicas e bibliotecas escolares é un aspecto recorrente e debatido no mundo bibliotecario, aínda que o tema reflíctase polo menos na bibliografía profesional dos últimos anos. Iso é debido, probablemente, á dificultade de concretar en que ámbitos e de que modo debe de ser establecida a colaboración entre estas entidades e como debe evolucionar esta cara a cooperación, posto que, hoxe en día, ambas bibliotecas non se atopan nun mesmo plano de igualdade de condicións. Neste sentido, o desenvolvemento que a biblioteca pública mantiña nos últimos anos non tivo paralelo no ámbito da biblioteca escolar, que segue nunha situación de precariedade preocupante. Por iso, e a pesar de todas as dificultades, esta colaboración é especialmente necesaria neste intre, nun intento de sumar recursos e mellorar os servizos.

As vantaxes da colaboración e a cooperación están suficientemente probadas noutros ámbitos bibliotecarios, especialmente no caso das universitarias, que souberon atopar sistemas para superar os inconvenientes.

Esta colaboración tradúcese, sempre, nunha mellora da calidade dos servizos e da satisfacción dos usuarios, aínda que tamén nun maior coñecemento entre as entidades que participan e a relación entre estas e o seu entorno, contribuíndo ao equilibrio territorial. Desde unha óptica máis economicista, permite a optimización dos recursos -que tratándose do sector público nunca está de máis- e facilita a súa xestión. Ademais, toda colaboración permite amplificar a difusión das bibliotecas e a súa función e, á vez, mellorar a súa imaxe entre os usuarios. Por último, o traballo cooperativo facilita o establecemento de pautas comparativas para a educación de recursos e servizos. Conscientes destas vantaxes, as entidades internacionais propugnan a cooperación entre biblioteca pública e biblioteca escolar como unha práctica imprescindible para mellorar a eficacia dos servizos dunha e outra.

A continuación expoñemos algunhas das prácticas máis habituais de colaboración -que non cooperación- que danse entre bibliotecas públicas e escolares e, tamén, en que dirección poderían encamiñarse as melloras.

De onde partimos?

Polas causas que xa apuntaramos, as actuacións que se levan a cabo neste campo dificilmente poderían considerarse colaborativas e, moito menos, cooperativas. Conscientes da precariedade das bibliotecas escolares, e ante as demandas incesantes de usuarios e centros educativos, as bibliotecas públicas puxeron en marcha numerosas iniciativas que, na maioría de casos, concrétanse en actividades específicas destinadas aos alumnos, e non se articulan como servizos específicos á comunidade escolar no seu conxunto. Non se trata pois de verdadeiros proxectos de colaboración, senón máis ben de iniciativas ofrecidas pola biblioteca pública encamiñadas a paliar, no posíbel, os déficits da biblioteca escolar e, como tales, non adoitan formar parte do proxecto de traballo da biblioteca pública. Exemplo desta práctica sería o feito de que na maioría de documentos -sexan estes impresos ou webs institucionais- de presentación das bibliotecas públicas de certa envergadura non aparecen nin tan sequera mencións a estes servizos destinados ás bibliotecas escolares.

En realidade, as actividades que se levan a cabo deberían enmarcarse no concepto de extensión de servizos bibliotecarios que a biblioteca pública ofrece a un tipo de usuarios, os escolares de primaria, secundaria e bacharelato, en cumprimento das súas funcións. Estas prácticas incrementáronse de maneira notable en relación directamente proporcional coa mellora de equipamento e dotación de persoal de ditas bibliotecas.

Como veremos, estas actuacións articúlanse desde a biblioteca pública, ben sexa a partir da detección das necesidades específicas do alumnado ou da demanda dos centros educativos, mais case nunca a partir da biblioteca escolar, posto que, de feito, non existe como tal e que por iso, cando se dá o caso, actúa unicamente de maneira receptiva, sen poder "corresponder".

Visitas guiadas e formación de usuarios

De entre todas estas actividades, a máis común adoita ser a visita guiada á biblioteca. Ante a incesante demanda por parte dos centros educativos, estas visitas convértense nunha agradable actividade, con diferentes grados de complexidade na súa organización, segundo os casos, que cumpre simplemente co obxectivo de dar a coñecer a biblioteca e os seus servizos aos escolares de centros próximos e, así, paliar o descoñecemento que da biblioteca ten este público que, porén, é o seu principal usuario ao rematar a xornada escolar. Proba de que as visitas á biblioteca teñen simplemente un carácter cultural é a súa inclusión, nas estatísticas de bibliotecas públicas, no apartado de actividades culturais, xunto a outras actividades infantís de animación lectora, tales como a hora do conto e similares.

Algunhas bibliotecas dotan a estas visitas dunha función formativa co obxectivo de formar aos futuros usuarios no uso da biblioteca e dos seus recursos de información, deseñando distintas modalidades, en función dos obxectivos, da idade dos escolares e do grado de colaboración co centro escolar. Así apareceron os programas de formación de usuarios, nos que se articulan os obxectivos e contidos en distintas fases e niveis. En consecuencia, ofrécense visitas dun primeiro nivel, pensadas para dar a coñecer a biblioteca, que adoitan ser breves e non implican actividades posteriores -xa no centro- por parte dos alumnos. Tamén prográmanse visitas nun segundo nivel, visitas que gañan en contido e requiren tres ou máis sesións cos alumnos para a súa completa realización. Nestes casos, é imprescindible un maior compromiso do centro para o cumprimento do programa e, especialmente, da concreción dos aspectos tratados na programación. Se non establece este compromiso, a formación descontextualízase, está falta de motivación e non permite unha aprendizaxe útil e significativa para os alumnos. Para unha eficaz realización, esta actividade require unha planificación complexa e, ademais, dispor de recursos materiais e humanos de apoio á formación, polo que dificilmente pode ser acometida con éxito por unha biblioteca illadamente.

Neste sentido, o programa "Exploradores de bibliotecas" do Servizo de Bibliotecas da Deputación de Barcelona, dentro do proxecto marco biblioteca pública-biblioteca escolar, resultou unha experiencia moi positiva de colaboración. Tratábase dun programa de formación no uso da biblioteca que se levaba a cabo, conxuntamente, entre a biblioteca e o centro escolar: as sesións da biblioteca alternaban con outras na clase, as primeiras a cargo do bibliotecario; as segundas, a cargo do profesor. Con iso, buscábase unha total implicación da escola. O material impreso secuenciado para distintos niveis de dificultades, desde 1º ata 6º, contaba ademais cunha atractiva presentación.

Promoción da lectura

Outras actividades que a biblioteca pública adoita ofrecer aos centros educativos teñen que ver coa promoción da lectura, entendida nun sentido moi amplo. Neste campo, as actividades son numerosas e variadas: encontros con autores, sesións de contacontos para os máis pequenos, selección e préstamo de lotes de libros, clubs de lectura. Tamén neste caso, a colaboración entre distintas bibliotecas públicas dunha mesma localidade ou a coordinación de ditas actividades por parte de entidades culturais contribúe a optimizar os recursos, a custo, tal vez, dunha excesiva uniformización das propostas.

Unha práctica interesante neste sentido é o plan de animación á lectura impulsado polo Concello de Vilanova i la Geltrú, a través das súas bibliotecas públicas, dirixido aos nenos de 3 a 12 anos dos centros educativos que, na súa totalidade, participaran nesta iniciativa. Entre os obxectivos do plan, aparte de espertar e estimular o hábito e o gusto pola lectura e coñecer o funcionamento das bibliotecas, cóntase o de dotar o fondo bibliográfico adecuado ás bibliotecas dos centros educativos. A partir dunha mascota chamada Ratoliva, preséntanse aos nenos propostas de lectura e novidades bibliográficas. O programa compleméntase con actividades destinadas ás familias dos alumnos de parvulario, nas que se incide na importancia da narración de contos no entorno familiar e se lles proporciona información ao respecto. Para o profesorado, prepáranse dossiers de artigos de prensa especializada en literatura infanto-xuvenil e lectura, ademais de proporcionar todo tipo de seleccións bibliográficas. Como colofón do plan, facilítase aos centros un lote de libros infantís e xuvenís, acompañados das correspondentes reseñas, que se destinan ás bibliotecas dos centros.

Outro exemplo de actuación, na que participan distintos municipios de toda España, é o Programa Biblioteca-Escola da Fundación Bertelsmann que propón numerosas actividades baseadas nos libros que se realizan, de maneira complementaria, nas escolas e institutos do municipio e na biblioteca pública.

Aarón Sanchez Javilector (Escola Superior Marcelo Macías)

Servizos de apoio ás bibliotecas escolares

Noutro nivel, existen distintas experiencias de colaboración entre a biblioteca pública e a escolar que non cristalizan en actividades concretas senón que consisten en proporcionar apoios desde a biblioteca pública para mellorar os servizos xerais da biblioteca escolar.

Neste sentido, actuacións como as Maletas viaxeiras impulsadas pola Biblioteca Rexional de Murcia teñen como obxectivo dotar de fondos aqueles centros que aínda non dispoñen de biblioteca escolar, de modo que poidan facilitar o préstamo de todo tipo de material aos alumnos. Esta modalidade de préstamo colectivo é moi habitual desde a biblioteca pública.

Outra iniciativa, procedente tamén da comunidade murciana, consiste na creación dunha web denominada Bibliotecríos, cuxas páxinas propóñense recoller e difundir toda a información, suxestións, opinións, normas, documentación, etc.., sobre as bibliotecas escolares do municipio de Murcia, que poida ser útil para a súa organización e funcionamento, na liña de normalizar os métodos de traballo destas últimas.

Outras formas de colaboración, máis complexas, requiren superar este estadio inicial de servizos de apoio puntuais. Así, as bibliotecas municipais da localidade de Sabadell (Barcelona), baixo o título/lema "Biblioforma't" -como un slogan que chama a necesidade de formarse no uso da biblioteca - programáronse uns servizos especiais para todos os membros da comunidade escolar. Este programa ten como obxectivo fomentar o uso das bibliotecas entre os futuros cidadáns, impulsar a lectura e, especialmente, proporcionarlles os instrumentos -recursos e método- para as súas necesidades de estudo. Para iso, a parte das consabidas actividades de préstamo de materiais ao centro e de formación de usuarios, ofrecen espazos específicos a requirimento dos centros, nos que o profesorado pode impartir as súas materias utilizando os recursos da biblioteca, e ademais ofrecen un programa específico de apoio aos alumnos de secundaria para que poidan desenrolar con éxito os seus traballos de investigación. Outra particularidade desta iniciativa é que baséase, en boa parte, na participación activa do profesorado que é quen guía as visitas á biblioteca en función das necesidades concretas do seu alumnado e que, en todo caso, mantén unha relación constante co equipo profesional da biblioteca para preparar as actividades descritas.

Proposta para avanzar na colaboración

Nunha sociedade cambiante, que constantemente incorpora persoas procedentes doutras realidades culturais e que require unha incesante posta ao día dos coñecementos dos individuos. As bibliotecas públicas ampliaron e diversificaron as súas funcións e servizos para dar resposta a estas novas necesidades, adquirindo cada vez maior papel nos aspectos relativos á información. Por outra parte, a escola -primaria ou secundaria- converteuse no principal canle de incorporación destes novos cidadáns polo que debería estar en condicións de facilitar todo tipo de información conducente a súa integración social. Estas modificacións nos roles tradicionais implican certa superposición das funcións de ambas bibliotecas, de modo que os ámbitos de actuación conxunta amplíanse constantemente.

Na liña das Directrices IFLA/UNESCO xa citadas, expoñemos a continuación os distintos aspectos do funcionamento de biblioteca escolar e pública nos que se pode establecer un traballo cooperativo.

En primeiro lugar, hai que considerar que a colaboración require unha análise das necesidades xeradas polo mundo educativo e unha planificación conxunta dos centro educativos para determinar os distintos roles de ambas. A cooperación tampouco vai ser a panacea para a biblioteca escolar, que previamente debe ter claros os seus obxectivos e as súas funcións. Aínda que é recomendable afondar no proceso de colaboración e cooperación entre bibliotecas, iso debe sempre responder ao obxectivo de ofrecer mellor servizo ao usuario e non debe suscitarse indiscriminadamente nin a calquera custo.

Todo o proceso de cooperación debe partir dunha planificación previa e por escrito, sen que haxa lugar para a improvisación. Nesta planificación hai que especificar en que ámbitos podemos establecer a cooperación, os custos deste proceso e os prazos. Só así, con preparación, podemos intentar unha cooperación en todas as áreas, equilibrada e completa. Para un bo funcionamento de devanditos programas de cooperación entre bibliotecas e centros educativos, é imprescindible identificar, nestes últimos, quen van ser os interlocutores e colaboradores.

Á súa vez, unha cooperación efectiva entre bibliotecas require un marco de colaboración entre as institucións das que depende. Ben sexa mediante a integración de tódalas bibliotecas nun sistema único ou mediante a creación de redes locais coordinadas entre si, ou ben a partir de consorcios, ou simplemente, de convenios de colaboración. Canto máis estreitos sexan os vínculos entre as bibliotecas, máis doado resultará establecer os ámbitos concretos de colaboración e cooperación.

A colaboración é posible, en distintos grados e niveis, en todos os aspectos que configuran unha biblioteca que agrupamos en tres ámbitos: recursos, servizos e actividades.

Recursos

O concepto "recursos" contempla o conxunto de aspectos que permiten prestar os servizos que lle son propios. Así, considéranse recursos esenciais: a colección, entendida como o conxunto de materiais de todo tipo -libros, revistas, mais tamén audiovisuais e recursos electrónicos en liña-; o persoal, como conxunto de persoas que dedican a súa actividade total ou parcialmente á biblioteca, e o espazo, como o entorno de comunicación directa entre a biblioteca e usuario. Non teremos en conta aquí os recursos económicos que, naturalmente, deben manterse para todas as entidades que participan na colaboración.

O desenvolvemento xunto da colección pode partir dunha selección única, consensuada, e dunha adquisición compartida, en función das necesidades dos usuarios de cada biblioteca e dos presupostos de que dispoñan cada unha delas. Para iso, será necesaria a creación dunha comisión de selección bibliográfica que garanta, en todo caso, a complementariedade dos fondos ademais das actualizacións dos contidos. A comisión pode contar co asesoramento de especialistas, provenientes dos propios centros educativos ou doutros ámbitos, cos servizos de información da biblioteca pública e doutras bibliotecas e basear a súa selección nun coñecemento real das necesidades educativas dos usuarios infantís e xuvenís. Esta selección común deberá ampliarse, en cada biblioteca, xa sexa pública ou escolar, cos materiais específicos que esta require (colección local, tipoloxía de usuarios, seccións de especialización temática...).

O desenvolvemento cooperativo das coleccións das bibliotecas facilitará a adquisición centralizada de materiais, co que se optimizarán ao máximo os recursos dispoñibles. Nesta fase, a cooperación permitirá, ademais, adquirir os materiais xa preparados para o seu uso inmediato: forrados, se é o caso, equipados con dispositivos antirroubo ou cos códigos de barras para o préstamo.

Aínda que o proceso de adquisición compartida pode xestionarse á marxe dos sistemas de automatización dos fondos, sería conveniente que estes foran compatibles ao máximo, co obxectivo de facilitar a catalogación compartida tendendo á idea de catálogo único, instrumento imprescindible para a difusión e o acceso aos fondos do conxunto de bibliotecas. Ata o momento, as nosas bibliotecas escolares supliron a falta dun catálogo único utilizando programas (sobre todo a partir de ABIES, programa gratuíto facilitado polo Ministerio de Educación) que permiten a importación de rexistros da base de datos das bibliotecas públicas do Estado. Nesta sentido, un catálogo común permitiríanos adquirir os materiais xa tratados tecnicamente, como xa fan moitas bibliotecas universitarias.

A cooperación neste ámbito é de especial importancia por canto permite obter o máximo proveito da especialización dos profesionais en cada un dos ámbitos. Neste sentido, a formación conxunta, nos aspectos comúns, dos profesionais a cargo de ambas bibliotecas contribuirá a facilitar o coñecemento e recoñecemento de ambas realidades e establecer canles de comunicación máis fluídas de cara á transmisión do coñecemento específico de cada organización. Así, se a biblioteca pública pode asesorar á escolar en aspectos técnicos, esta pode, a súa vez, orientar os profesionais da biblioteca pública en cuestións de organización escolar, pedagóxicas e curriculares. Estes aspectos teñen especial importancia nos procesos de formación continua. Por outra parte, neste capítulo poden inxerirse os grupos de traballo que adoitan existir a nivel local, formados por profesionais de ambos ámbitos.

Dado que as bibliotecas públicas dispoñen na actualidade de equipamentos suficientemente amplos e, na maioría dos casos, con flexibilidade suficiente, cabe que se suscite unha utilización conxunta dalgúns deles para usos diversos que poidan abarcar desde a realización de sesións de formación á exposición de traballos escolares relacionados con recursos da biblioteca (lecturas, información). Se a colaboración se entendese como tal, tamén debería de ser posíbel que determinadas sesións-clase se impartisen na propia biblioteca e contribuísen así a melloraren o coñecemento e uso dos recursos informativos por parte do alumnado e a optimizaren os recursos da biblioteca pública en horarios pouco frecuentados.

Servizos

A coordinación dos servizos é outro dos factores que poden contribuír a mellorar o rendemento das bibliotecas. Na súa maioría son servizos presenciais, aínda que cada día explótanse máis as facilidades que aportan os sistemas telemáticos. Esta colaboración debe suscitarse xa no momento de planificar os servizos bibliotecarios en ambas unidades, salvando a especificidade de obxectivos e funcións propios de cada unha delas. Deste xeito, poden establecerse prioridades nos servizos, especializacións no desenvolvemento da colección, programación de actividades específicas para tipos de usuarios.

Os servizos tradicionais de préstamo e reserva de materiais poden realizarse hoxe desde calquera ordenador, mediante acreditación, e a recollida dos materiais pode ter lugar en calquera punto de servizo dos que configuran o sistema. Anteriormente, describimos algunhas das modalidades deste servizo -maletas viaxeiras, carné de entidade, préstamo de lotes...- En realidade, este é un dos servizos que, de maneira habitual, a biblioteca pública pon a disposición da escolar, que, naturalmente, nisto como noutros casos, é a principal beneficiaria da colaboración, aínda que unha verdadeira política de adquisición compartida tendería a modificar esta tendencia.

Outros servizos que poderían establecerse de maneira cooperativa serían os xerais de información, coma os de difusión selectiva da información, nos que cada biblioteca complementaría a outra, e mantería ao día os profesionais dos distintos ámbitos das novidades específicas do seu interese. Así, por exemplo, os docentes poderían recibir electronicamente información sobre libros documentais e de ficción para os alumnos, mentres que, paralelamente, as bibliotecas escolares poderían difundir as novidades que aparecen no ámbito dos recursos formativos.

Outros servizos, como a información local, que habitualmente adoitan ofrecer as bibliotecas públicas, veríanse mellorados coas achegas das bibliotecas escolares, posto que estas están insertas no territorio dun modo particular.

Neste aspecto, máis alá da colaboración, faise imprescindible unha cooperación. De todos os ámbitos ata o de agora analizados, este é no que os centros educativos poden e deben ter un maior protagonismo. Por moito que coñeza o sistema escolar, é difícil para o bibliotecario da biblioteca pública prever as necesidades de tantos e tan distintos usuarios, mentres que é na escola onde se xeran e se detectan as necesidades formativas, e establécense os obxectivos que se perseguen coa formación dos alumnos no uso da información. En definitiva, a escola é a que debe programar os contidos e articulalos nunha programación, posto que iso constitúe a súa propia esencia, e posto que aprender a usar as bibliotecas e os seus recursos debe formar parte dun proxecto educativo xeral, e nunca debe suscitarse ao marxe dunhas necesidades reais. As reunións regulares con representantes dos centros -os responsables da biblioteca serían os máis indicados- permitirían planificar conxuntamente estas actividades de formación, pensar e deseñar os materiais formativos e realizar un seguimento e valoración das propostas.

Na actualidade, e dada a precariedade das nosas bibliotecas escolares, parte desta formación pode realizarse na biblioteca pública, especialmente nos aspectos referidos á consulta nos catálogos ou ao manexo de fontes de información electrónicas. No entanto, a mellora de condicións da biblioteca escolar debería resituar esta formación, intimamente relacionada cos aprendizaxes académicos, e reservar para a biblioteca pública aquelas actividades que lle son específicas. Iso non implicaría menor colaboración entre ambos tipos de biblioteca, posto que os alumnos son usuarios de ambas e, hai que supoñer, o serán ao longo de toda a súa vida, máis alá da etapa de escolarización.

En cambio, a biblioteca pública pode colaborar máis activamente en aspectos relativos á formación continua do profesorado, a través da difusión selectiva da información e tamén a partir de accións formativas en torno ao uso de determinadas fontes ou recursos informativos.

No ámbito da formación, é de especial importancia dispoñer de materiais que faciliten a aprendizaxe, sexa de maneira autónoma ou como apoio á formación presencial. Tamén neste caso, o traballo conxunto no deseño dos instrumentos formativos comúns evitará que cada biblioteca dedique un tempo precioso, enerxías e presuposto a preparar os seus materiais, sen que iso implique negar a posibilidade de preparación de produtos especiais.

Javier Fernández Libros como chourizos (Escola Superior Marcelo Macías)

Actividades

A programación cooperativa de actividades suporía unha optimización dos recursos que xa veñen inverténdose neste campo. Iso permitiría ampliar o repertorio de actuacións, en función dos obxectivos máis variados e adaptados aos distintos usuarios e as súas distintas necesidades. Á vez, poderíase amplificar a difusión e chegar a un maior número de usuarios.

Para a programación destas actividades, hai que ter moi en conta os distintos calendarios e horarios que rexen a vida de ambas bibliotecas, o que pode contribuír aínda máis a complementar as ofertas e proporcionar aos usuarios unha idea de servizo compartido. Neste sentido, por exemplo, un taller de lecturas que se inicia na escola en período lectivo pode ter continuidade durante as vacacións na biblioteca pública. Na mesma liña, desde a biblioteca pública poden suscitarse actividades para adultos -familiares e coidadores dos alumnos- a través da biblioteca escolar, que adoita ser máis próxima para quen se ocupa habitualmente dos mozos e mozas: presentacións de novidades, charlas, etc. Esta colaboración na programación de actividades é especialmente desexable en aqueles casos en que biblioteca escolar e pública comparte obxectivos, como poida ser o da integración á comunidade dos alumnos recen chegados. Neste caso, a biblioteca pública dispón de mellores condicións de acollida en canto a información e recursos, mentres que a escolarización obrigatoria é en si mesma un mecanismo de integración que a biblioteca pode explotar.

Como vimos, o obxectivo das visitas de escolares á biblioteca pública non adoita ir máis alá da familiarización cos equipamentos bibliotecarios. Por iso, a visita debe de ser entendida como unha continuidade no coñecemento de bibliotecas, e debería darse só despois de visitar a biblioteca do centro e coñecido o seu funcionamento.

Con respecto á promoción da lectura, esta acostuma ser unha actividade que realizan de maneira máis xeneralizada tanto as bibliotecas públicas como as escolares, sen que exista ningunha comunicación entre elas. É pois neste ámbito onde se fai máis imprescindible a coordinación entre a biblioteca pública e os centros educativos: para delimitar os obxectivos e establecer os ámbitos de actuación dunha e outra biblioteca, con miras a evitar a duplicación de propostas. Iso é especialmente importante no momento actual, cando os índices de lectura poñen de manifesto o fracaso destas prácticas levadas a cabo illadamente e, máis, cando este pode ser un bo procedemento para reforzar os procesos de alfabetización de moitos rapaces e rapazas que non tiveron escolarización ou ben que a tiveron en linguas distintas ás oficiais no país. A colaboración entre as distintas bibliotecas facilitaría facer extensivas as propostas ás familias, ben fora con actividades concretas para este público, ben a través de información impresa en forma de guías.

A visualización da cooperación reverte, forzosamente, nunha mellor valoración das bibliotecas que a realizan. A presentación conxunta das bibliotecas e das actividades que estas levan a cabo pode realizarse mediante a creación de motivos e lemas conxuntos a modo de imaxe corporativa propia, e pode difundirse a través de impresos -revista escolar, boletín da biblioteca...- e, moi especialmente, a partir de páxinas web compartidas, nas que aparezan axendas conxuntas, resultados dos proxectos de cooperación e incluso propostas lúdicas.

Cara a unha colaboración máis efectiva

Todas estas propostas que apuntamos son desexables mais de difícil realización -hai que ser conscientes diso- mentres as bibliotecas escolares non melloren a súa situación de precariedade. A propia colaboración coa biblioteca pública pódese entrever como unha vía de mellora, mais sería preciso buscar outras vías alternativas que permitiran entrar xa nun proceso de verdadeira cooperación.

As experiencias de aqueles países do noso entorno que presentan prácticas máis consolidadas poden sernos de utilidade á hora de deseñarmos os proxectos cooperativos.

En moitos países, a cooperación articúlase a partir da creación de servizos de apoio, que poden ofrecerse a ambos tipos de biblioteca e que poden ser gratuítos ou non, segundo os casos. Así, por exemplo, no Reino Unido as autoridades educativas municipais crearon os School Library Services que prestan -baixo subscrición e desde a biblioteca pública- diversos tipos de servizos ás bibliotecas escolares da localidade: desde préstamo ou adquisición de lotes, apoio ás bibliotecas -que vai desde a planificación ata as actividades, pasando polos tratamentos técnicos e a automatización-, accións concretas de asesoramento puntual -provendo bibliotecarios, se é preciso, para un tempo breve-, proporcionan equipamento específico para bibliotecas e consumibles, e incluso nunha biblioteca móbil ou bibliobús a disposición dos centros. Outro modelo existente é o danés do Dansk Bibliotheks Center ofrécense servizos de todo tipo -adquisición e tratamento de materiais, información bibliográfica e formación e asesoramento- destinados tanto ás bibliotecas públicas como escolares.

En España, os servizos centrais de apoio adoitan establecerse, no ámbito municipal ou supramunicipal, exclusivamente para as redes de bibliotecas públicas, ao cargo das administracións das que dependen, sen que existan tampouco axencias nacionais que teñan esta función. Non temos coñecementos de iniciativas similares para as bibliotecas escolares, salvo a existencia dun servizo de bibliotecas escolares que funciona en Barcelona desde 1984 e que ofrece servizos de selección e adquisición de materiais de biblioteca debidamente preparados, formación de persoal e asesoramento para proxectos concretos de posta en marcha e mellora das bibliotecas escolares, e que traballa en colaboración coa administración autonómica e local.

Á falta de servizos como os que comentamos, o modelo máis operativo segue sendo o traballo a escala municipal. Iso implica buscar sinerxías entre organismos, como por exemplo os centros de profesores e recursos, que poden ter un papel de coordinación de redes locais de bibliotecas escolares, e tamén formar parte activa dos comités ou comisións de ámbito local que adoita existir creadas coa intención de impulsar os servizos de lectura pública.

O ámbito municipal tamén pode suscitarse a posibilidade da integración total de ambos tipos de biblioteca. Trátase dunha práctica que, tras uns anos de experiencias pouco afortunadas, retoma forza, no ámbito internacional, coincidindo con épocas de restriccións presupostarías. A integración -o "joint-use"- non consiste simplemente en abrir as bibliotecas escolares ao público xeral nin en considerar a biblioteca pública como unha biblioteca de centro educativo, senón que se basea nun proxecto de biblioteca única que nace e se formula con esta dobre función, coidando de que todos os públicos atopen nela o que necesitan. Porén, este modelo non debería implementarse simplemente desde a perspectiva de aforro económico, posto que a achega de recursos importantes nas súas fases iniciais, co obxectivo de dotar os equipamentos dunha total funcionalidade, hai que sumar o incremento de persoal que os dos usos van requirir. Tampouco pode pensarse nun aforro determinante canto á provisión de recursos, nun momento en que moitos deles distribúense de maneira telematica e poden adquirirse consorciadamente, sen necesidade dunha situación física única. Se acaso, a integración ten un valor para o conxunto da comunidade, por canto permite un aproveitamento integral dun equipamento cultural por usuarios que o usan en horarios complementarios e para funcións que cada vez son máis próximas. Neste sentido, os beneficios principais establécense para o usuario, por canto as coleccións incrementaríanse en cantidade e variedade, os servizos poderían ampliarse e diversificarse, así como os horarios.

En España, a integración bibliotecaria foi vista ata o momento con récelo por todos os ámbitos implicados. A iso contribúe o feito de que as experiencias neste sentido non foron satisfactorias; en parte, pola propia indefinición no proxecto inicial e, na práctica, porque a biblioteca escolar fagocitou a pública. Iso é debido, esencialmente, a que a biblioteca escolar non ten suficientemente definidas as súas funcións e a que estas iniciativas suscitáronse co único obxectivo, erróneo, de aforro nas inversións. Tamén contribuíu a iso o total distanciamento da comunidade bibliotecaria con respecto á educativa, e viceversa, tanto desde as autoridades administrativas como desde as institucións. É posible que para chegar á integración sexa preciso un período de colaboración cada vez máis estreito, durante o cal a biblioteca escolar reforce a súa función e a súa situación, mais para suscitar este modelo será necesaria unha clara vontade por todas as partes implicadas, unha verdadeira planificación e unha aposta decidida das administracións.

Bibliografía

Boniface, c. et al. (1996): Guide de la coopération bibliothèque-ècole. París, CRDP de l'Académie de Créteil, Federation Française de Coopération entre bibliothèques.
Bundy, a. (2003): "joint-use libraries-the ultimate form of cooperation",en Mccabe, G. B.; Kennedy, J. R. (ed.): Planning the Modern Public Library Building. Westport, CT: Libraries Unlimited.
Camacho, J. A. ( 2004): "Bibliotecas públicas y bibliotecas escolares.¿Colaboración, cooperación o integración en una red conjunta? Realidad y propuesta para la Comunidad de Castilla-La Mancha", en II Congreso de Bibliotecas Públicas. Salamanca. 2004, Madrid: Ministerio de Cultura, 112-120.
Fine, J. R. (ed.) (2001): "School and Public Library Cooperation", en Journal of Youth Services in Libraries (número especial), t. 14, vol. 3. Fundación Bertelsmann: "II Jornadas sobre ''Biblioteca Pública y Políticas Culturales''", en Educación y Biblioteca, 91 (1998), pp. 26-29.
Lombard, V. M. (2004): "La lecture partagée: Le lien entre les deux rives", en Bulletin des Bibliothèques de France, t. 49, 1, pp. 17-21.
Mañá, T.; Baró, M. (2004): "Cooperar es cosa de dos: biblioteca pública y escuela", en II Congreso de Bibliotecas Públicas. Salamanca. 2004, Madrid: Ministerio de Cultura, pp. 136-141.
Mcnicols, S. ( 2003): Dual Use Public and School Libraries in the UK. Birmingham, University of Central England: Centre for Information Research.
Salaberría, R. (1997): Bibliotecas públicas y bibliotecas escolares: una colaboración imprescindible. Madrid: Ministerio de Educación y Cultura.

   Atrás       Subir