conversa con...

XERARDO ESTÉVEZ

Texto e fotos Manuel P. Rúa

A metáfora do camiñante, o tránsito, é a identidade deste home que nos recibe atafegado de traballo e pide cinco minutos para ir tomar un café. Agardámolo nun despacho sobrio, con arte pendurada das paredes, unha mesa longa e un teléfono móbil que forma parte da mochila do personaxe.

Mobilidade e dinamismo: arquitecto, articulista, conferenciante, urbanista e expolítico que situou a Santiago no mapa da posmodernidade e no mapa de Santiago as infraestruturas de circunvalación, o Auditorio de Galicia, o plano de protección da cidade vella, o parque de san Domingos de Bonaval, a marquesiña de Xoán XXIII..., un paseo con Siza ou Foster pola cidade que el chama a caixa dos soños.

Tránsito é cambio: falamos sobre ordenamento do territorio, arquitectura, cultura e formación, da Galicia actual, co camiñante que a atravesa, o ensaísta que a pensa e o profesional da arquitectura que a traza.

PREGUNTA: Cidades-rede, cooperación, competencia... ¿que hai de todo iso en Galicia?

RESPOSTA: 25 anos de autonomía e democracia valeron para que as cidades tivesen servizos, equipamentos e medrasen, algunhas ordenada e outras desordenadamente. Saímos da miseria do país, miseria urbana, pobreza. Nas cidades, e nos contornos, vivía ben un tanto por cento moi reducido, hoxe moita xente incrementou o seu benestar. É o momento das cidades para cooperar en rede.

P: A foto fixa das cidades nestes 25 anos...

R: Sería de crecementos urbanos descontrolados nas periferias. Na medida en que as cidades esixían planeamentos e normas urbanísticas, os seus contornos eran menos esixentes e medraron daquela maneira. Aínda que hai exemplos contrapostos: Oleiros aguanta unha presión demográfica máis grande que Ames e Teo xuntos. Oleiros faino ben e Ames e Teo, mal, na mesma situación económica e urbanística.

Non é algo característico das galegas senón de tódalas cidades españolas. Foi o que pasou, a outra escala, nos anos 60 e 70, coa gran chegada de inmigración a París, tampouco souberon que facer. Os erros urbanísticos son bastante ecuménicos.

Ninguén lle bota as contas ó que custou esa “desurbanización” e agora reclaman á administración pública o volver zurcir, a remendar esa desfeita urbanística dos contornos. Déixase construír nas estradas de saída das cidades, considérase que ese é solo urbano, desa maneira evítase o que nas cidades se pedía: o que constrúe, ten que urbanizar. Non, a urbanización é a estrada. Os planos xerais desas cidades apróbanse con tódalas da lei e agora que as cidades están colapsadas e non se pode entrar, pedimos variantes con miles de millóns de sector público.

P: ¿Cal sería a tendencia, a evolución do urbano en Galicia nos próximos 20-25 anos?

R: Estamos nun inverno demográfico aínda e hai un gran negocio de primeiras, segundas e terceiras residencias. Ten vantaxes e desvantaxes. A máis importante é poñer á mocidade hipotecada os 30 mellores anos da súa vida, chea de medos e de precaucións, de illamento e individualismo. En segundo lugar, coloca-los pais desa mocidade, cando teñen sesenta anos e terían que descansar, como pagadores das entradas das hipotecas e, polo tanto, sen gozar da vida.

Despois está esa ideoloxía urbana de investir, que todos facemos: tes 12 mil euros e acabas comprando unha praza de garaxe. Esa demanda inchada. Non sabemos para que construímos...

É difícil garantir con recursos públicos esa cidade en fuxida permanente, esa fileira de vivendas apegadas. Outra conta que non se bota é o mantemento de toda esa urbanización espallada, que alguén pagará.

P: Hai tamén unha mestura de formas de convivencia novas.

R: O concepto de pertenza ó “local” estase rompendo, creo que iso é positivo: provoca un concepto de cidadanía múltiple, moi aberta, máis democrática, que pon en contacto unhas xentes con outras, pero tamén é verdade que ese exceso de coñecemento das realidades cambiantes, das persoas, dos lugares, produce certo nivel de autismo: como non son quen de aturar tanta información, colócome o impermeable do individualismo. O paradoxo dunha sociedade máis rica: coñecémonos máis pero tamén máis superficialmente.

Esta cidade, fragmentaria e fragmentada, é así na medida en que non somos quen de movernos por ela, unha hiperfrenia, como un rapaz inquieto, en hipermobilidade permanente.

P: ¿Que está a acontecer coa xestión do espazo público?

R: O espazo público é unha palabra que se utiliza para substituír –dun xeito un pouco cursi- o que é a rúa e a praza.

Ese exceso de construción, está xerando unha tipoloxía de rúas, de prazas, anómicas, aínda que cumpren tódolos estándares: cidades sen cidadáns, frías, sen interese. Pode haber un exceso de espazos públicos non relacionables, contrarios dos espazos ben feitos e ben pensados da cidade histórica ou os ensanches, que son os espazos encontradizos.

P: Dentro da norma urbanística hai unha lei estatal, unha primeira e unha segunda lei autonómica en dous anos escasos...

R: En tempos de Franco o planeamento era normalmente cualificado e salvaba a mala conciencia do que estaba a pasar no país: moi estrito na norma que despois se rompía coa infracción urbanística.

Agora pasamos ó contrario: para non ter infraccións urbanísticas e conflitos, os plans deben toleralo todo. Estamos en alta tolerancia, logo non hai tantas infraccións.

Esa cidade que medra así, tan espontánea e radicalmente expansiva, os que a fan, normalmente arquitectos, algúns teñen unha vocación netamente inmobiliaria e os bos urbanistas están de capa caída.

P: A veces pénsase na norma como algo máxico e omnipotente, un antes e un despois no desenvolvemento das cidades.

R: Alguén pode pensar que con todo o aparato normativo e lexislativo somos quen de evita-la figura do urbanista: que as leis e as normas chegaran a debuxar a cidade. É a desconfianza do papel do urbanismo no crecemento da cidade.

P: A poboación asume o patrimonio natural: o río, a árbore, o parque..., pero non o patrimonio construído, agás os “cascos vellos” e pouco máis.

R: Dubido que o patrimonio natural estea tan ben entendido. Este é un país que eu recordo paisaxisticamente belísimo. A paisaxe como intervención do home –pobre pero tamén culto- durante dous mil anos ou máis, a actuación sobre a natureza, era un exemplo onde as zonas de cultivo e implantación da arquitectura, os valos, os hórreos..., era unha auténtica lección de complementariedade.

Dous exemplos de cando empezamos a transforma-la paisaxe sen intervención culta: o proceso de nova plantación de árbores -sobre todo na franxa costeira- racha as paisaxes e a natureza. Non escoito moitas voces críticas en relación con iso.

Outro exemplo son os aeroxeradores.

P: Daquela, o discurso sobre o galego como amante da súa terra...

R: Hai pouca cultura da natureza en Galicia. Eu son un sendeirista de media montaña e poucas veces atopo alguén. Hai unha visión da paisaxe a distancia. Galicia vén sendo un país para ver en avión, pero a medida que vas baixando: ¿onde me metín?, ¿onde estou?

Un aprecia a ecoloxía e o patrimonio natural, na medida en que é quen de gozar deles. E aquí non existe cultura para gozar da natureza. ¿A explicación? Ó mellor están abaixo co baile, a comida, a gastronomía...

Na protección da costa, outro exemplo, tampouco vexo posicións críticas á hora de defendela como un espazo natural: en Cataluña acaban de aproba-la lei de costas, que propón franxas de protección como mínimo de 500 metros, e se na traza vai unha masa forestal serán tres, catro ou cinco mil. Aquí estamos en menos da metade e non vin maior entusiasmo por aumentala.

¿Cal é a posición dos partidos políticos progresistas en relación coa concentración parcelaria nos contornos das cidades?

P: Laissez faire...

R: Laissez faire. Logo, ¿cal é a conciencia? ¿Vivir nun país que aguanta todo? Eu son crítico en relación con iso.

P: ¿E a sustentabilidade? Se non queremos enerxía nuclear, nin saltos de auga, nin aeroxeradores...

R: Non estou dicindo que non queira os aeroxeradores. Eu pasaba -e deixei de pasar- pola altiplanicie da Barbanza, no encontro das dúas rías, un dos paseos máis bonitos de Galicia, hoxe un paseo cheo de ruído. Haberá que mesturar, igual que daquela había que estuda-la plantación do eucalipto e do piñeiro coa paisaxe natural de Galicia.

P: Eco + eco: economía con ecoloxía

R: En Europa teñen estudados os dous vectores, non un só.

P: Quedou atrás o patrimonio construído, ou destruído, segundo se mire.

R: Creo que melloramos. As administracións –todas en xeral- fixeron un gran labor por protexe-lo patrimonio. Nos anos do franquismo destruíuse patrimonio a mantenta. Hai máis conciencia hoxe.

Sobre o patrimonio existiron dúas teimas, nos anos 60. O emigrante que retorna coa fotografía da casa suíza que quere facer e no subconsciente cunha intención: destruí-la do seu país que, en última instancia, era o motivo polo que tivo que emigrar. Volveu cunha mentalidade culturalmente “destrutiva”. Implanta a arquitectura suíza enriba, a carón, esnaquizando a do seu pai. Isto ten un efecto depredador sobre o patrimonio, sobre a arquitectura sen autor que lle ensinaran seu pai, seu avó, sen planos parciais, sen arquitectos, sen licenzas...

P: ¿E a segunda teima?

R: Prodúcese tamén nos 60, cando a burguesía deixa de construí-la cidade coma un fenómeno cultural, entra o sector inmobiliario e racha coas arquitecturas modernistas, eclécticas, racionalistas..., que se produce nos ensanches de Santiago, A Coruña, Barcelona, en todas partes.

As dúas estéticas que nos finais do franquismo creban, desaparecen, a popular e a burguesa, son substituídas por non se sabe que estética, ¿non? Pero é verdade que é a nosa: fragmentaria, fragmentada, individual...

P: Hai unha cultura, inercia ou antropoloxía do individualismo: a dispersión do hábitat e a vivenda unifamiliar illada como modelo.

R: O que está pasando en Galicia co territorio é un problema cultural e político, non antropolóxico, e a súa solución parte de tres fases: primeiro velo, despois elabora-la fórmula e en terceiro lugar, pacta-la súa solución: escribir un pacto territorial.

Nos movementos de Nunca Máis, cando foi o do Prestige, por riba da marea negra aparecía o perfil do Muxía urbanístico, pero ninguén vía o que estaba pasando: o Muxía enzoufado limpouse, o Muxía urbanístico segue. Pero claro, é un problema moi difícil, se non se ve parece normal que sexa así. E Malpica..., como estaba e como está.

P: Pero...

R: Como non se ve, non ten solución. Logo, solucións máxicas, “o problema é o feísmo...”, busquemos unha lei. E o “nunca máis” tería que entoarse para dicir: acabouse. Este é un país fantástico, que pode explota-la súa beleza dun xeito economicamente máis racional, pensando na nosa xeración e nas de pasado mañá, deixándolle riqueza, potencialidade, aplicándolle sentido común e botándolle números, cunha concepción culta. Non só é un problema do PSOE e do BNG. É do PSOE, do BNG, do PP e dos cidadáns.

P: Sobre o espallamento poboacional vostede ten escrito...

R: Que é un crecemento interminable e ninguén pensa as consecuencias económicas: dotar de servizos e equipamentos, manter esas zonas verdes, transporte escolar e sanidade pública para unha poboación que coa concentración parcelaria espallouse moito máis aínda e que agora o espallamento é xa unha...

P: Metástase.

R: Esa é a palabra dura que se utiliza. ¿Botamos as contas a isto?, ¿a canto nos vai saír este país? Esteticamente, as cidades medran masivamente nos seus contornos con arquitectura feita a correr, aburridas: tódalas casas pintadas de amarelo, como se tiveran ictericia, todas pintadas de rosa agora. O país perde, porque o noso tirón turístico ten que ver coa beleza. A beleza é un problema estético pero tamén mercantil, económico.

Ese espallamento poboacional, non creo que teña que ver tanto cunha forma de “ser galego”, porque antes non era espallamento, era nucleización nunha forma, o máis ecolóxica posible, de explotación agrícola do contorno.

E non é que haxa que opoñerse ás vivendas unifamiliares. É como o dos aeroxeradores: mesturen vostedes esa independencia da vivenda e ó mesmo tempo, ¿como medrar?, ¿cal é o papel da concentración parcelaria?

P: ¿...?

R: A concentración parcelaria nas cidades converteu leiras en solares e así o ve o paisano: abriron tantos solares. Nunha parroquia pequeniña de Santiago abriron 60 km. de pista, por dous, son 120 km. de solares.

P: Estamos aquí rodeados de pinturas pero na maior parte das casas do país está o retrato dos vellos ou o cadro –con escenas de caza seudoinglesa- que veu cos mobles.

R: E non só nas clases populares. “Luar” é un programa que expresa a estética do país, fai rir e divertir a moita xente deste país. Pero entras nas casas dos teus amigos profesionais ou funcionarios e, home, non é que lles guste Luar, pero a estética dos mobles e a decoración é parecida.

Este país, que tiña unha forma de facerse, nos anos 60 rompe esa forma de facerse e substitúese por nada. Era un país cunha cultura, repito, adormecida e empobrecida, ¿non? Pero os 25 anos próximos teñen que partir de diagnosticalo, de entoa-lo nunca máis, de pactalo. A mensaxe é positiva: estamos a tempo.

P: ¿Sen utilizar dinamita...?

R: Pódense facer estudos de cor e proxectos de mellora do medio. Non é un punto final.

P: Casas de 6x5 de planta con 4, 5 e 7 alturas... ¿poñeranlle xardineiras encima?

R: A catedral de Santiago é moi alta, ten sesenta e oito metros. E belísima. A relación entre a altura do edificio e ancho da rúa é moi xenerosa en Manhattan.

A cidade tense que construír con tempo, sen présas. Ten que ser dixerida. Ó mellor a transformación de Malpica, por seguir nese exemplo, podería ser con edificios altos pero ben feitos. O problema é que se mesturan as dúas cousas: a mala práctica urbanística coa mala arquitectura. A pesar de todo, Malpica ten solución.

P: ¿Pode a cultura ser central nas políticas municipais e consensuarse socialmente?

R: Si. O que goberna a cidade, ten que te-lo liderado. Liderado é igual a proxecto: teño capacidade de fantasiar, de debuxar, de escribir un proxecto se parto da desconformidade co que teño, da rebelión contra o que se está facendo. Parte de non admitir que eu son unha parte da historia que xa se sabe o que ten que ser como un xenoma ou predestinación histórica que ás veces actúa como lousa cultural.

P: Como un fatum...

R: A desconformidade co presente, a rebelión contra aspectos da historia que haberá que pasalos a museos etnográficos, son factores fundamentais para ter capacidade de imaxinación no proxecto. Se tes proxecto, tes capacidade de sedución, de convición e tes que engadirlle a capacidade de compartilo. Non entender que o teu proxecto evidentemente é...

P: Pechado, único...

R: Non, e sobre todo o teu liderado tan potente, onde ó final ti vas correndo cunha bandeira que vai flamexando pero detrás non vai ninguén.

Se non hai cultura, nin pálpito, nin soño na cidade, porque a cidade é unha caixa de soños, se a administración non ten ese papel de liderado, de proxecto, non seducirá ás outras administracións. Se a cidade é sobada por moitos proxectos cativos, ó final irá cadaquén polo seu sitio e os cidadáns pásanse á pragmática. E a pragmática é o mundo inmobiliario.

P: ¿Un flash da arquitectura de interese en Galicia nestes últimos anos?

R: En Galicia, en toda España, a proporción entre a arquitectura boa e a aburrida é desequilibrada. Construíuse tanto, tanto, que a boa arquitectura -que hai moita- pasa inadvertida. En Galicia hai unha tradición de grandes arquitectos e moi boas –pero minoritarias- arquitecturas.

¿Que facer co 90% da arquitectura? É verdade que está mellor construída -humidade, sonoridade...- que hai 25 anos, pero fáltalle ese empuxe. E iso vén da man dos arquitectos que estudan a arquitectura non tanto coma unha implantación inmobiliaria, senón como resultado do lugar. O lugar evócalle á arquitectura, tentando introducir novas formas de edificar para novas formas de sociedade, son quen de xerar espazos públicos encontradizos e non anómicos, non silentes, non ausentes... Son capaces de introducir unha estética que reoriente a vulgarización que temos neste momento, porque é unha estética racional, limpa é facilmente comprensible polos cidadáns.

E tamén dos promotores. Imaxinémonos que os promotores descobren -e empezan a descubrilo- que a estética tamén vende. Sería unha revolución. E empézase a producir.

P: ¿Fala de indicadores ou do voluntarismo do arquitecto?

R: Os cidadáns -a xuventude sobre todo- incorporáronse á moda galega, unhas formas absolutamente modernas. Ó coche igual. O coche é un produto con bo deseño, de consumo estandarizado. Se a xente compra a roupa e os coches, ¿por que non unha casa?, ¿por que non introducir na casa tamén unha nova estética?

Deixamos aí a entrevista, buscando a resposta no vento, mentres Xerardo Estévez abre a fiestra do seu estudo e facemos as últimas fotografías.